İslam hukukunda ve Kur’an metinlerinin doğrudan incelenmesinde sıklıkla karşılaşılan sorulardan biri şudur: Kur’an-ı Kerim, evlilik için neden “18” veya “20” gibi net ve takvimsel bir yaş sınırı koymamıştır?
Bu durum, metnin hukuki karakteri, evrensellik ilkesi ve insan fizyolojisi ile sosyolojisine dair dinamik yapısıyla doğrudan ilişkilidir. Kur’an, sabit rakamlar vermek yerine her çağda ve coğrafyada geçerliliğini koruyan niteliksel ve dinamik eşikler belirlemiştir.
1. Zamansızlık ve Evrensellik İlkesi
Tarihsel süreçte ve farklı coğrafyalarda bireylerin biyolojik, zihinsel ve sosyal olgunlaşma hızları aynı değildir. İklim, beslenme şartları, sosyo-ekonomik yapı ve toplumsal rol beklentileri bireyin gelişim sürecini doğrudan etkiler.
- Esneklik ve Adalet: Sabit bir rakam belirtmek, hükmün farklı coğrafya ve çağlarda adaletsizliğe veya işlevsizliğe yol açmasına neden olabilirdi.
- İlke Koyucu Yaklaşım: Kur’an, muayyen bir döneme veya coğrafyaya özgü dar kalıplar sunmak yerine, tüm zamanlarda uygulanabilir ilkeler koymayı esas almıştır.
2. Kur’an’ın Belirlediği Dinamik Sınırlar: Belâğü’n-Nikâh ve Rüşt
Kur’an-ı Kerim, evlilik ve hukuki sorumluluklar için sabit bir sayı yerine iki temel kavramı öne çıkarır: Bulûğ (biyolojik olgunluk) ve Rüşt (akli ve finansal/sosyal olgunluk).
Bu husustaki en temel dayanak Nisâ Sûresi 6. Âyet’tir:
“Yetimleri denetleyip sınayın; evlilik çağına (belagû’n-nikâh) geldiklerinde, eğer onlarda bir olgunlaşma/seziş (rüşt) görürseniz mallarını kendilerine teslim edin…” (Nisâ, 4/6)
Bu ayet-i kerimede geçen iki kritik kavram şu şekilde analiz edilebilir:
A. Belâğü’n-Nikâh (Evlilik Çağı / Biyolojik Olgunluk)
Bireyin fizyolojik olarak üreme kapasitesine ulaşması ve evliliğin getirdiği bedensel sorumlulukları taşıyabilecek erginliğe (bulûğ) erişmesidir.
B. Rüşt (Zihinsel, Akli ve Sosyal Olgunluk)
Ayet, bir bireye kendi malını teslim etmek için sadece biyolojik ergenliği (bulûğ) yeterli görmez; bunun yanında “rüşt” şartını arar. Rüşt; iyiyi kötüden ayırabilme, finansal ve hukuki kararları basiretle alabilme yetkinliğidir.
Ailenin yönetimi ve sorumluluğu, bir malı yönetmekten çok daha ağır bir yükümlülük olduğuna göre; evlilik akdi için de biyolojik ergenlik tek başına yeterli olmayıp rüşt eşiğinin aşılması zorunludur.
3. Evliliğin Hukuki Niteliği: “Mîsâkan Galîzan”
Kur’an-ı Kerim, evlilik bağını basite almamış, onu “Mîsâkan Galîzan” (Ağır ve Güçlü Bir Sözleşme) olarak nitelendirmiştir (Nisâ, 4/21).
Bir hukuki akdin geçerli olabilmesi için taraf olan bireylerin:
- Özgür iradeleriyle karar verebilme yetisine (Rıza ve İrade Beyanı),
- Sözleşmenin getirdiği hak ve ödevleri kavrayabilme kapasitesine (Akli ve Hukuki Ehliyet),
- Aile kurumunun yükümlülüklerini kaldırabilecek psikolojik olgunluğa sahip olması gerekir.
Rüşt yaşına ulaşmamış, irade beyanı hukuken geçerli sayılamayacak veya sorumluluk üstlenemeyecek yaştaki bireylerin evlilik akdine taraf olması, Kur’an’ın koyduğu bu genel ilkeler çerçevesinde mümkün değildir.
4. Kamu Yararı (Maslahat) ve Yasal Düzenlemeler
Kur’an’ın somut bir yaş belirtmeyip genel ilkeler koyması, düzenleme yetkisini toplumsal otoriteye (ulu’l-emr) ve kamu yararına (maslahat) bırakır.
Günümüz dünyasında eğitimin uzaması, toplumsal yapıların karmaşıklaşması ve bireysel sorumluluk yaşının değişmesiyle birlikte “rüşt” kavramının kapsadığı yaş sınırı da yukarı taşınmıştır.
Bugün İslam hukukçularının ezici çoğunluğu; Kur’an’ın aradığı “rüşt”, “zararı önleme” ve “kamu yararı” ilkelerinden hareketle, devletlerin belirlediği asgari resmi evlilik yaşını (örneğin 18 yaş) Kur’an’ın ruhuna tamamen uygun kabul etmektedir.
Sonuç
Kur’an-ı Kerim’in evlilik için rakamsal bir yaş vermemesi bir eksiklik değil; hukuki kuralların zamansızlığını, adaletini ve esnekliğini sağlayan mucizevi bir yaklaşımdır.
Sabit bir sayı yerine biyolojik erginlik (bulûğ) ile zihinsel ve psikolojik olgunluğu (rüşt) şart koşan Kur’an, her toplumun ve dönemin kendi şartları içerisinde adil, koruyucu ve gerçekçi hukuki sınırlar belirlemesine zemin hazırlamıştır.
Yorum adresimi “Hakkımda” kısmında bulabilir ve manuel olarak yazıp yorumunuzu yapabilirsiniz.
