Kur’an’ın ilk dönemlerde nasıl anlaşıldığını araştırırken başvurduğumuz en önemli kaynaklardan biri, İmam Taberî’nin tefsiridir. Ancak Taberî’den önce de Kur’an’ı açıklamaya yönelik çalışmalar yapılmış; bunların bir bölümü bağımsız eserler, bir bölümü ise sonraki kitaplarda aktarılan rivayetler yoluyla günümüze ulaşmıştır.
Taberî’nin büyük hizmeti, kendisinden önceki tefsir birikiminin önemli bir bölümünü kapsamlı bir eserde toplaması ve farklı görüşleri karşılaştırarak değerlendirmesidir. Bununla birlikte, erken dönem tefsir mirasının tamamının onun sayesinde eksiksiz korunduğunu söylemek doğru olmaz. Eseri, bu mirasın geniş bir bölümüne ulaşmamızı sağlayan başlıca kaynaklardan biridir. (islamansiklopedisi.org.tr)
Tefsir Faaliyetleri Ne Zaman Başladı?
Tefsirin başlangıcı ile tefsirlerin kitaplaştırılması birbirinden ayrılmalıdır. Kur’an’ı anlama, açıklama ve hayata uygulama faaliyeti, vahyin geldiği döneme kadar uzanır. Hz. Peygamber’in açıklamaları, sahâbenin soruları ve ayetleri anlama çabaları bu sürecin ilk halkasını oluşturur. Dolayısıyla tefsir faaliyetini yalnızca hicrî birinci yüzyılın sonundan başlatmak isabetli değildir. (dergipark.org.tr)
Sahâbeden sonraki tâbiîn döneminde bu birikim öğrenim halkalarında aktarılmış; zamanla yazılı derlemeler ve daha kapsamlı eserler ortaya çıkmıştır. İbn Abbas’ın öğrencilerinden Mücâhid b. Cebr, bu aktarımın tanınmış isimlerindendir. (islamansiklopedisi.org.tr)
Bu nedenle “ilk tefsir” ifadesini kullanırken neyi kastettiğimizi açıklamak gerekir: İlk açıklamalar mı, ilk yazılı derlemeler mi, yoksa Kur’an’ın başından sonuna kadar açıklamasını içeren ve günümüze ulaşan eserler mi?
İmam Taberî Kimdir?
Tam adı Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr et-Taberî olan âlim, tefsir, hadis, tarih ve fıkıh alanlarında çalışmıştır.
- Doğumu: Hicrî 224 yılı sonu veya 225 yılı başı / Milâdî 839, Âmül–Taberistan.
- Vefatı: Hicrî 310 / Milâdî 923, Bağdat.
İlim öğrenmek için farklı merkezlere yolculuklar yapan Taberî, çeşitli hocalardan yararlanmış ve daha sonra Bağdat’ta çalışmalarını sürdürmüştür. Tefsir alanındaki itibarı sebebiyle “imâmü’l-müfessirîn”, yani müfessirlerin imamı olarak anılmıştır. (islamansiklopedisi.org.tr)
Taberî’nin Başlıca Eserleri
Câmiʿu’l-beyân ʿan teʾvîli âyi’l-Kurʾân
Genellikle Taberî Tefsiri adıyla bilinen bu eser, Kur’an’ı sûre ve ayet sırasına göre açıklar. Önceki nesillerden aktarılan görüşlerin yanında kelime anlamlarını, Arapçanın kullanım özelliklerini, kıraat farklılıklarını ve dil bilgisi meselelerini ele alır.
Taberî yalnızca rivayetleri sıralamakla yetinmez. Birçok yerde görüşleri karşılaştırır, bazılarını eleştirir ve tercih ettiği yorumu gerekçelendirir. Bu sebeple eser, rivayet ağırlıklı olmakla birlikte dilsel değerlendirmeler ve yorumlar da içerir. (islamansiklopedisi.org.tr)
Târîḫu’r-rusül ve’l-mülûk
Taberî Tarihi diye tanınan bu eser, onun tarihçiliğinin başlıca ürünüdür. Geçmiş topluluklar, peygamberler ve İslâm tarihiyle ilgili geniş bir haber birikimini aktarır.
Tehẕîbü’l-âs̱âr
Taberî’nin hadis alanındaki önemli çalışmalarındandır. Rivayetlerin aktarılması, değerlendirilmesi ve bunlarla bağlantılı meselelerin incelenmesi bakımından onun ilmî çalışmalarının farklı bir yönünü gösterir. Eserin günümüze ulaşan bölümleri bulunmaktadır. (islamansiklopedisi.org.tr)
Taberî’den Önceki Döneme Ait Hangi Tefsirler Günümüze Ulaştı?
Aşağıdaki eserlerin hepsi aynı türde değildir. Bazıları Kur’an’ın tamamını açıklamayı amaçlar; bazıları belirli ayetlere, rivayetlere, kelimelere veya dil meselelerine yoğunlaşır. Ayrıca bir âlime nispet edilen metnin günümüzdeki biçimi, öğrencilerinin ve sonraki aktarıcıların katkılarını da içerebilir.
1. Mücâhid b. Cebr — Ö. 104/722
Eseri: Tefsîru Mücâhid
Mücâhid, İbn Abbas’ın önde gelen öğrencilerindendir. Kur’an’ı ona okuyarak ayetlerin anlamlarını sorduğu nakledilir.
Adıyla yayımlanan tefsir, kendisinden aktarılan açıklamaları içeren önemli bir erken dönem kaynağıdır. Ancak bunu, Mücâhid’in kendi eliyle yazdığı ve aynen korunmuş bir kitap olarak tanıtmak yerine, onun tefsir birikimini rivayetler yoluyla taşıyan bir metin şeklinde açıklamak daha dikkatli olur. (islamansiklopedisi.org.tr)
2. Mukātil b. Süleyman — Ö. 150/767
Eseri: Tefsîru Mukātil b. Süleymân
Mukātil’in tefsiri, Kur’an’ı başından sonuna kadar açıklayan ve günümüze ulaşan en eski tam tefsir olarak tanınır.
Buradaki “tam” ifadesi, eserin Kur’an’ın bütününü kapsamasıyla ilgilidir. Metnin aktarım sürecinde hiçbir değişikliğe uğramadığı veya içerdiği her rivayetin güvenilir olduğu anlamına gelmez. Eserin nispeti ve nakil süreci hakkında tartışmalar bulunduğu gibi, rivayetleri de ayrıca değerlendirilmelidir. (islamansiklopedisi.org.tr)
3. Süfyân es-Sevrî — Ö. 161/778
Eseri: Tefsîru Süfyân es-Sevrî
Hadis ve fıkıh alanlarında da tanınan Süfyân es-Sevrî’nin tefsiri, hicrî ikinci yüzyılın erken rivayet derlemelerindendir.
Özellikle tâbiîn dönemindeki açıklamaları taşıması bakımından önemlidir. Günümüze ulaşan nüshası üzerinden yayımlanan eser, Taberî’nin yararlandığı erken tefsir kaynakları arasında da yer alır. (islamansiklopedisi.org.tr)
4. Yahyâ b. Sellâm — Ö. 200/815
Eseri: Tefsîru Yahyâ b. Sellâm
Yahyâ b. Sellâm, özellikle Kuzey Afrika’daki tefsir faaliyetleri bakımından önemli bir isimdir. Kayrevan’da tefsir dersleri vermiştir.
Eserinden günümüze ulaşan ve yayımlanan bölümler bulunmaktadır. Ancak bunlar tam bir Kur’an tefsiri oluşturmaz. Mevcut kısımlar, onun rivayetleri kullanma ve açıklamaları değerlendirme yöntemini tanımamıza yardımcı olur. (islamansiklopedisi.org.tr)
5. Ferrâ — Ö. 207/822
Eseri: Meʿâni’l-Kurʾân
Kûfe dil geleneğinin önemli temsilcilerinden Ferrâ, Kur’an’ın anlaşılmasında Arapçanın cümle yapısına, kelime kullanımlarına ve kıraatlere ağırlık verir.
Eseri, erken dönem Kur’an araştırmalarının yalnızca rivayet toplamaktan ibaret olmadığını gösterir. Dil ve gramer incelemeleri de bu çalışmaların önemli bir parçasıdır. (islamansiklopedisi.org.tr)
6. Ebû Ubeyde Ma‘mer b. Müsennâ — Ö. 209/824 civarı
Eseri: Mecâzü’l-Kurʾân
Ebû Ubeyde’nin eseri, Kur’an ifadelerini Arap dilinin kullanım özellikleriyle açıklayan erken çalışmalardandır.
Başlıktaki “mecaz” kelimesini yalnızca bugün kullandığımız dar anlamıyla düşünmemek gerekir. Eserde bu kavram, açıklama ve ifade biçimlerini de içine alan daha geniş bir çerçevede kullanılır. Bu ayrıntı, eserin adından hareketle yanlış bir beklentiye girmemek açısından önemlidir. (islamansiklopedisi.org.tr)
7. Abdürrezzâk es-San‘ânî — Ö. 211/827
Eseri: Tefsîru Abdirrezzâk
Meşhur hadis derlemesi el-Musannefin de müellifi olan Abdürrezzâk’ın tefsiri, erken dönem açıklamalarının aktarılmasında önemli bir kaynaktır.
Eser, hocası Ma‘mer b. Râşid üzerinden gelen rivayetleri ve Katâde’nin tefsir birikimini de taşır. Kur’an’ın her ayetini aynı ayrıntıyla açıklayan bir çalışma olarak değil, erken rivayetleri koruyan bir derleme olarak değerlendirilmelidir. (islamansiklopedisi.org.tr)
8. İbn Kuteybe — Ö. 276/889
Eserleri: Tefsîru garîbi’l-Kurʾân ve Teʾvîlü müşkili’l-Kurʾân
İbn Kuteybe’nin bu eserleri, özellikle kelimelerin ve anlaşılması güç görülen ifadelerin açıklanmasına yöneliktir.
“Garîb”, burada anlamı herkesçe kolayca bilinmeyen kelimeleri; “müşkil” ise anlaşılması güç görülen meseleleri ifade eder. Dolayısıyla bu çalışmalar, bütün ayetlerin sırayla ve aynı kapsamda açıklandığı tefsirlerden farklı bir amaç taşır. (islamansiklopedisi.org.tr)
9. Sehl b. Abdullah et-Tüsterî — Ö. 283/896
Eseri: Tefsîru’t-Tüsterî
Tüsterî’ye nispet edilen tefsir, tasavvufî veya işârî yorum geleneğinin erken örneklerindendir. Ayetlerden çıkarılan manevî ve ahlâkî anlamlara ağırlık verir.
Eserin onun açıklamalarından derlenerek aktarıldığı göz önünde bulundurulmalıdır. Tüsterî’nin yaşadığı tarih ile bugün okuduğumuz derlemenin oluşum sürecini birbirinden ayırmak gerekir. (islamansiklopedisi.org.tr)
İbn Abbas’a Nispet Edilen Tefsir Hakkında
Tenvîrü’l-mikbâs min Tefsîri İbn Abbâs adıyla bilinen eser, İbn Abbas’ın bizzat kaleme aldığı ve onun döneminden aynı biçimde günümüze ulaşmış bir kitap olarak sunulmamalıdır. Fîrûzâbâdî’ye nispet edilen bu derleme, İbn Abbas adına aktarılan açıklamaları bir araya getirir. (islamansiklopedisi.org.tr)
Burada da bir sözün bir kişiye nispet edilmesiyle, o kişinin o sözü söylediğinin güvenilir biçimde ortaya konulması arasındaki ayrımı gözetmek gerekir.
Taberî’nin Aktardığı Her Görüş Kendi Görüşü müdür?
Taberî’yi okurken dikkat edilmesi gereken temel meselelerden biri budur. Bir ayet hakkında birden fazla açıklamayı aktarması, bunların tamamını benimsediği anlamına gelmez. Onun naklettiği rivayetlerle, kendi değerlendirmesi sonucunda tercih ettiği yorum birbirinden ayrılmalıdır. (islamansiklopedisi.org.tr)
Bu yüzden bir yorumla karşılaştığımızda şu soruları sormak yararlıdır:
- Bu açıklama kimden aktarılıyor?
- Aktarımın güvenilirliği nasıl değerlendiriliyor?
- Taberî bu görüşü benimsiyor mu, yoksa yalnızca kaydediyor mu?
- Açıklama, ayetin dili ve bağlamıyla nasıl ilişkilendiriliyor?
Böyle bir okuma, hem müellifin emeğini daha doğru anlamamızı hem de farklı görüşleri birbirine karıştırmamamızı sağlar.
Bu Mirası Nasıl Değerlendirmeliyiz?
Erken tefsirler, Kur’an’ın geçmişte nasıl anlaşıldığını öğrenmemiz bakımından çok değerlidir. Farklı yorumların, dil açıklamalarının ve tartışmaların izlerini taşırlar. Ancak bir yorumun eski olması, tek başına onun kesin doğru olduğunu göstermez.
Bu eserlerden yararlanırken Kur’an’ın kendi ifadelerini, ayetlerin bağlamını, kelimelerin kullanımını ve aktarılan bilgilerin niteliğini birlikte incelemek gerekir.
Taberî’nin ve kendisinden önceki âlimlerin emekleri, bugün elimizde önemli bir araştırma zemini bulunmasını sağlamıştır. Bu mirasa duyduğumuz saygı, onu dikkatle okumayı, kaynaklarını araştırmayı ve açıklamalarını gerekçeleriyle değerlendirmeyi de içerir.
Kaynaklar ve İleri Okuma
TDV İslâm Ansiklopedisi’nin ilgili maddeleri:
