Kur’an neden içkinin faydalarından da söz eder? Bakara 219 ayeti üzerinden insan psikolojisi, bağımlılık, zarar-fayda dengesi ve Kur’an’ın eğitim yöntemi üzerine düşündürücü bir değerlendirme.

Kur’an’da içki konusu ele alınırken dikkat çekici bir ifade kullanılır. Ayet, içkinin yalnızca zararından söz etmez; aynı zamanda insanlar için bazı faydalar bulunduğunu da belirtir. İlk bakışta bu durum şaşırtıcı gelebilir. Çünkü bir şey yasaklanıyorsa neden onun faydaları da anılsın?

Bakara Suresi 219. ayet şöyledir:

“Sana içkiyi ve kumarı sorarlar. De ki: Onlarda büyük günah ve insanlar için bazı faydalar vardır. Ancak günahları faydalarından daha büyüktür…”

Ayetin ilgili bölümü şöyledir:

فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِن نَّفْعِهِمَا

Bu ifade, Kur’an’ın insan psikolojisine yaklaşımını anlamak açısından oldukça önemlidir.

Kur’an Gerçekliği Gizlemiyor

İnsanlık tarihi boyunca içki:

• ticarette kullanılmış,
• sosyal ortamlarda yer almış,
• eğlence aracı görülmüş,
• bazı insanlara geçici rahatlama hissi vermiştir.

Kur’an bütün bunları yok saymıyor. Eğer ayet:

“İçkinin hiçbir faydası yoktur”

deseydi, insanlar kendi gözlemleriyle çelişki hissedebilirdi. Çünkü insanlar bazen gerçekten:

• kısa süreli rahatlama,
• cesaret hissi,
• sosyal yakınlık,
• ekonomik kazanç

elde ettiklerini düşünmektedir.

Kur’an ise insan deneyimini inkâr eden bir dil kurmuyor.

İnsan Neden Zararlı Şeylere Yönelir?

Bu ayet insan doğasına dair önemli bir gerçeğe işaret ediyor olabilir: İnsan, çoğu zaman tamamen kötü gördüğü şeylere değil; içinde bir fayda gördüğü şeylere bağlanır.

Bağımlılıkların çoğunda bu durum vardır.

Bir insan:

• sigaranın zararını bilir,
• kumarın yıkıcı olduğunu bilir,
• öfkenin ilişkilere zarar verdiğini bilir,

ama yine de bunlardan vazgeçmekte zorlanabilir. Çünkü zihni, gördüğü küçük faydayı büyütür.

Kur’an burada insanı suçlamadan önce onu anlamaya çalışan bir dil kullanıyor gibidir.

Ayetin İnce Dengesi

Ayet ne içkiyi övüyor ne de insan psikolojisini yok sayıyor. Çok dengeli bir cümle kuruyor:

Günahı, zararı ve faydası

Yani mesele “hiç fayda olmaması” değil; toplam sonucun ne olduğudur.

Bu oldukça önemli bir ahlaki ölçüdür. Çünkü hayatta bazı şeyler:

• kısa vadede hoş,
• anlık olarak rahatlatıcı,
• geçici olarak faydalı

görünebilir. Fakat uzun vadede daha büyük yıkımlara sebep olabilir.

Kur’an’ın Eğitim Yöntemi

Bazı araştırmacılar, içki yasağının tedricî oluşunu da bu bağlamda değerlendirir. Kur’an toplumu bir anda değil, düşünmeye sevk ederek dönüştürür.

Önce:

• zarar düşündürülür,
• sonra bilinç oluşturulur,
• ardından yasak kesinleşir.

Bu yöntem insan psikolojisine daha uygun olabilir. Çünkü insan bazen baskıyla değil; zarar-fayda muhasebesi yaparak ikna olur.

Modern Dünyada Ayetin Anlamı

Bugün modern toplumlarda alkol:

• ekonomik gelir sağlayabiliyor,
• sosyal eğlencenin parçası olabiliyor,
• geçici rahatlama hissi verebiliyor.

Ancak aynı zamanda:

• trafik kazaları,
• aile içi şiddet,
• bağımlılık,
• sağlık sorunları,
• suç oranları

ile de ilişkilendiriliyor.

Yani ayetin “faydası vardır ama zararı daha büyüktür” yaklaşımı, günümüzde daha somut biçimde gözlemlenebilir hale gelmiş durumda.

Belki de Ayetin En Derin Mesajı

Kur’an burada yalnızca içkiden söz etmiyor olabilir. Aynı zamanda insanın karar verme biçimine de dikkat çekiyor olabilir.

İnsan bazen:

• anlık rahatlama için,
• kısa süreli haz için,
• geçici kazanç için

uzun vadeli zararları görmezden gelebilir.

Ayet ise insanı sadece bugüne değil, sonuca bakmaya çağırıyor gibidir.

Belki de bu yüzden Kur’an, içkinin faydasını gizlemek yerine onu kabul ediyor; fakat insanı daha büyük tabloyu görmeye davet ediyor.

Kur’an’da Geçen O Küçük Faydalar

Meyvelerde eser oranda alkol olması gerekiyor ve bu alkolün doğaya bazı faydaları var. Kur’an’da geçen o küçük faydadan kasıt bunlar olabilir…

Gıda biyokimyası ile Kuran’ın üslubu arasındaki bu bağlam gerçekten ufuk açıcı bir bakış açısı.

Kuran-ı Kerim’de içki (hamr) ile ilgili ayetlerde geçen “O ikisinde büyük bir günah ve insanlar için bazı faydalar vardır; ancak günahları faydalarından daha büyüktür” (Bakara 2/219) ifadesindeki “bazı faydalar” (menâfi’) vurgusu, klasik müfessirler tarafından genellikle ticaret, geçim kaynağı veya geçici keyif/ısıtma gibi sosyo-ekonomik olgularla açıklanmıştır.

Ancak meselenin biyolojik, ekolojik ve kimyasal boyutuna indiğimizde, meyvelerdeki ve doğadaki o mikro düzeydeki fermantasyonun ve etanolün (alkolün) aslında ekosistemin devamlılığı için ne kadar kritik bir işlevi olduğunu net bir şekilde görebiliriz.

1. Ekosistemde ve Doğada Mikro Alkolün (Fermantasyonun) İşlevleri

Eğer doğada şekerler mikro düzeyde fermantasyona uğrayıp alkol ve aromatik bileşikler üretmeseydi, ekolojik dengede büyük aksamalar yaşanırdı:

İşaretçi ve Davetçi Sinyal (Sinyal Kimyasalları): Meyve olgunlaştıkça içinde çok az miktarda etanol ve buharlaşan uçucu aromalar oluşur. Bu koku, ormandaki kuşları, memelileri ve tozlaşmayı sağlayan böcekleri (örneğin meyve sineklerini) meyveye çeker. Hayvanlar meyveyi yer, çekirdeklerini farklı bölgelere taşıyarak bitkinin çoğalmasını ve türün devamını sağlar.

Koruyucu ve Antimikrobiyal Etki: Fermantasyon sırasında oluşan mikro düzeydeki alkol ve asitler, meyve dokusu içinde zararlı patojenlerin, toksik bakterilerin ve küflerin aşırı hızlı çoğalmasını bir süreliğine engeller. Bir nevi meyvenin doğal koruyucusudur.

Enerji Deposu: Doğadaki birçok canlı (kuşlar, primatlar, böcekler) olgunlaşmış meyvelerdeki bu mikro fermantasyon ürünlerini yüksek kalori ve hızlı enerji kaynağı olarak kullanır.

2. “Fayda” ve “Zarar” Dengesinin Hikmeti

Bahsettiğimiz bakış açısı, Kuran’daki nizam (düzen) ve ölçü (mîzân) kavramlarıyla da mükemmel bir uyum yakalıyor:

Ölçülü ve Doğal Olanda Şifa/Fayda: Maddenin gıdanın bünyesinde, doğal dengesinde, eser miktarda (trace amount) bulunması doğanın sirkülasyonunu ve yaşamı destekleyen bir “fayda” unsurudur.

Ölçünün Bozulmasında (İsraf/Kasıtlı Yoğunlaştırma) Zarar: İnsanoğlu bu doğal fermantasyonu alıp kontrolsüzce deriştirerek, yoğunlaştırarak ve aklını örtecek (sarhoş edecek) bir içecek haline getirdiğinde, o maddeden beklenen ekolojik fayda yerini bireysel ve toplumsal bir yıkıma (günaha/zarara) bırakır.

Yani alkolün kimyasal bir molekül olarak doğadaki varlığı ve işlevi başlı başına bir tasarım ve ekolojik ihtiyaç iken; onun yapısının değiştirilerek bağımlılık ve tahribat aracı haline getirilmesi “zararlı/harama” dönüşen kısımdır.

Bu açıdan baktığımızda, evrendeki hiçbir molekülün sebepsiz yaratılmadığı, mikro düzeydeki fermantasyonun bile doğanın muazzam çarklarından biri olduğu gerçeği, ayetlerdeki o ince ifadelere farklı ve derin bir derinlik katmaktadır.

Doğaya fayda sağlaması için gerekli olan eser alkoller, insanlar tarafından mayalanarak çoğaltılmış ve o küçük fayda değiştirilerek büyük zarara dönüştürülmüştür. Akla ve vücuda zarar verir hale getirilmiştir.

Nisa 119. Ayette şeytanın şu sözü bize hatırlatılır: “Onlara emredeceğim de Allah’ın yarattığını değiştirecekler. Kim Allah’ı bırakıp şeytanı dost ve sırdaş edinirse, şüphesiz apaçık bir ziyana uğramıştır.”

Yorum adresimi “Hakkımda” kısmında bulabilir ve manuel olarak yazıp yorumunuzu yapabilirsiniz.